Door emoties voorrang te geven op waarheidsvinding, verliezen we ons in magisch denken

Ik heb Vladimir Poetin lange tijd gezien als een president die duistere bladzijden van de geschiedenis vult met vervolgingen van politieke tegenstanders en allerhande oorlogsmisdaden. Als ik onze politici en geopolitieke experts moet geloven, is dat nogal een onderschatting: de man houdt er duivelse krachten op na.

Alles wat tegenzit, is het werk van Poetin. Door Poetin vliegen de drones ons voortdurend om de oren – of die drones nu werkelijk zijn waargenomen, of niet. Een onwelgevallige verkiezingsnederlaag in Roemenië? Poetins schuld natuurlijk, ook al is nog altijd niet bewezen dat die uitslag aan Russische beïnvloeding was te wijten. Agressieve boeren, ontsporende AZC-protesten en complotdenkende antivaxxers zijn het werk van ophitsende Russische accounts en beïnvloedingsorganisaties – die inderdaad echt bestaan, maar de onderliggende onvrede óók. 

Poetin laat Europese wapenfabrieken in de hens zetten, Poetin verstoort het GPS-signaal van een vliegtuig waar Ursula von der Leyen in zit, Poetin laat een drone-aanslag plegen in Leipzig. Bewijzen van Ruslands betrokkenheid bij deze zaken hebben we tot nu toe niet gezien. Sterker nog, het verhaal over het verstoorde GPS-signaal bleek grotendeels verzonnen. Het grappigste voorbeeld zag ik op Prinsjesdag, toen de opiniesite Joop van BNNVARA een enorme portetfoto van Poetin plaatste bij het bericht over de sabotages aan het Nederlandse spoor. Zelfs onze nationale hoedjesdag weet Poetin te vergallen! 

(Tekst loopt verder onder het screenshot.)

Hoewel de bewijzen soms matig, flinterdun, of zelfs ronduit belachelijk zijn, hoor ik politici en geopolitieke experts bijna dagelijks waarschuwen voor de Russische aanvallen op onze vrije, democratische samenleving. (Echte vijanden jagen namelijk nooit gewoon conflicterende belangen na, maar hebben het steevast gemunt op ‘onze manier van leven’.) 

Strategische ambiguïteit

Dat het kremlin een steeds fellere hybride oorlog voert, maar voortdurend ontkent iets met de incidenten te maken te hebben, noemt historica Beatrice de Graaf ‘strategische ambiguïteit’. We kunnen de aanvallen niet toeschrijven aan Rusland en dat maakt ons hoogst onzeker. Welnu, dames en heren, dat is precies het doel dat Poetin tracht te bereiken. Onzekerheid leidt tot onenigheid en dat is het begin van het einde van de Westerse eensgezindheid. Gelukkig laten onze experts zich geen zand in de ogen strooien: zij herkennen een patroon en dat patroon is het onomstotelijke bewijs dat Rusland achter alle ongein zit. 

In een fascinerend proefschrift over de Europese heksenjachten beschrijft historicus Stije Hofhuis onder meer hoe in de zestiende, zeventiende eeuw het heksengeloof op sommige plekken zulke extreme vormen aannam, dat gedegen waarheidsvinding niet langer nodig werd geacht. Alleen al de verdenking van hekserij ging gelden als het bewijs ervan. Ontkende iemand een pact met de duivel te hebben gesloten, ondanks alle folteringen? Dan had de duivel haar (soms ook hem) ongevoelig voor pijn gemaakt. Ontbraken bepaalde ‘kenmerken’ van hekserij? Allicht, die had de duivel sluw verborgen! Toen ik Hofhuis vroeg naar manieren om zulke taferelen anno nu te voorkomen, sprak hij onder meer over het belang om open te blijven staan voor gedegen waarheidsvinding en vrije discussies, altijd te blijven zoeken naar feitelijk bewijs. Zodra we onze diepgevoelde angsten de regie laten overnemen, graven we onze eigen valkuilen. 

Ik betwijfel niet dat het Kremlin opdracht geeft voor cyberaanvallen en andere ondermijnende praktijken. Gezien de geopolitieke situatie zou het gevaarlijk naïef zijn de ogen daarvoor te sluiten. Maar de achteloosheid waarmee we feitelijke bewijzen  onbelangrijk verklaren, boezemt me momenteel meer angst in dan Rusland. Ja, Poetin is een gevaarlijke dictator, met wie we inmiddels op voet van oorlog leven. Een staart, hoeven en horentjes heeft hij echter niet. Laten we de man dus geen duivelse krachten toeschrijven en laten we, bovenal, ratio en waarheidsvinding voorrang geven boven onderbuikgevoelens en speculatie. Zonder magisch denken is de wereld al gevaarlijk genoeg.